Salam. Əvvəlki dərsimizdə biz data idarəçiliyi proqramının uğuru üçün təməl olan üç əsas prinsipi – hesabatlılıq, stüardlıq və şəffaflığı müəyyən etdik. Bu prinsiplər proqramın "nə" və "niyə"sini izah edir. İndi isə bu prinsiplərin təşkilat daxilində necə həyata keçiriləcəyini, yəni "necə" sualını cavablandıran struktur məsələlərinə keçid alırıq.
Bu gün biz data idarəçiliyinin fəaliyyət modellərini (operating models) araşdıracağıq. Bu modellər, data ilə bağlı qərarların necə və kim tərəfindən qəbul edildiyini, səlahiyyətlərin necə paylandığını və ümumi idarəçilik strukturunun necə qurulduğunu müəyyən edir. Dərsin sonunda siz üç əsas modeli – mərkəzləşdirilmiş, qeyri-mərkəzləşdirilmiş və federativ modelləri müqayisə edə biləcəksiniz. Düzgün modelin seçilməsi, data idarəçiliyi proqramınızın təşkilatın mədəniyyətinə uyğunlaşması və uğurlu olması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Mərkəzləşdirmə və Qeyri-mərkəzləşdirmə: Əsas Anlayışlar
Data idarəçiliyi modellərinə keçməzdən əvvəl, bu modellərin əsasını təşkil edən ümumi təşkilati konsepsiyaları anlamaq faydalıdır. Mərkəzləşdirmə və qeyri-mərkəzləşdirmə istənilən təşkilatın strukturunu təsvir edən fundamental prinsiplərdir.
Aşağıdakı video bu iki konsepsiyanı sadə və aydın şəkildə izah edir. Data idarəçiliyinə xas olmasa da, bu video modellərin arxasındakı məntiqi anlamaq üçün möhkəm bir zəmin yaradır.
Centralization vs Decentralization
"Communication Coach Alexander Lyon" kanalının bu videosu mərkəzləşdirilmiş və qeyri-mərkəzləşdirilmiş təşkilati strukturların əsas xüsusiyyətlərini, üstünlüklərini və çatışmazlıqlarını müqayisə edir.
Videonu izləyərkən bu hissələrə diqqət yetirin: Mərkəzləşdirilmiş modelin tərifi: Qərarvermə səlahiyyətinin tək bir fərddə və ya kiçik bir qrupda cəmləşməsi. Mərkəzləşdirilmiş modelin müsbət və mənfi tərəfləri: Nəzarət və sabitlik kimi üstünlüklər, lakin dəyişikliyə qarşı ləng adaptasiya və aşağıdan yuxarıya zəif kommunikasiya kimi mənfi cəhətlər. Qeyri-mərkəzləşdirilmiş modelin tərifi: Səlahiyyətlərin və qərarvermənin komandalar və ya şöbələr arasında paylanması. Qeyri-mərkəzləşdirilmiş modelin müsbət və mənfi tərəfləri: Çeviklik və yüksək keyfiyyət kimi üstünlüklər, lakin koordinasiya çətinlikləri kimi mənfi cəhətlər.
Bu videodan da gördüyümüz kimi, hər iki yanaşmanın özünəməxsus güclü və zəif tərəfləri var. İndi gəlin bu konsepsiyaları data idarəçiliyi dünyasına tətbiq edək.
Data İdarəçiliyinin Üç Əsas Fəaliyyət Modeli
Data idarəçiliyində bu iki ifrat nöqtə (tam mərkəzləşdirilmiş və tam qeyri-mərkəzləşdirilmiş) və onların arasında bir kompromis olan federativ model mövcuddur.
Aşağıdakı məqalə bu üç modeli daha ətraflı şəkildə təsvir edir. Məqaləni oxuduqca hər bir modelin praktikada necə göründüyünü təsəvvür etməyə çalışın.
Decentralized, Centralized, and Federated Data Governance - Dataversity
Myles Suer tərəfindən yazılmış bu məqalə ənənəvi, yuxarıdan-aşağıya data idarəçiliyinin niyə çox vaxt uğursuz olduğunu izah edir və alternativ modelləri təqdim edir.
Məqalədə aşağıdakı hissələri diqqətlə oxuyun: "Centralized Versus Decentralized" başlığı altında mərkəzləşdirilmiş modelin "əmr-nəzarət" (command-and-control) təbiətini və bunun data istifadəsini məhdudlaşdırmasını təsvir edən hissəni oxuyun. Həmin bölmədə, Harvard və Stanford tədqiqatlarına istinad edərək qeyri-mərkəzləşdirilmişliyin biznes üçün niyə faydalı ola biləcəyini izah edən abzası nəzərdən keçirin. "Federated Data Governance" başlığı altındakı ilk abzasda bu modelin əsas ideyasını oxuyun: mərkəzləşdirilmiş standartlar, lakin qeyri-mərkəzləşdirilmiş icra. "Data Security Governance" başlığı altındakı ilk abzası oxuyaraq, data təhlükəsizliyi və uyğunluq kimi sahələrin niyə daha çox mərkəzləşdirilmiş yanaşma tələb etdiyini anlayın. Bu, modellərin həmişə saf formada tətbiq edilmədiyini göstərən vacib bir nüansdır.
Oxuduğunuz məqalə və yuxarıdakı vizual materiallara əsaslanaraq, hər bir modeli ümumiləşdirək:
1. Mərkəzləşdirilmiş Model (Centralized Model)
Bu modeldə bütün data idarəçiliyi fəaliyyətləri və qərarları tək bir mərkəzi orqan tərəfindən idarə olunur. Bu, adətən Data İdarəçiliyi Ofisi (Data Governance Office - DGO) və ya oxşar bir qurum olur.
- Necə işləyir: Mərkəzi komanda siyasətləri yazır, standartları müəyyən edir, data keyfiyyəti qaydalarını tətbiq edir və bütün təşkilat üçün icraya nəzarət edir. Səlahiyyət yuxarıdan aşağıya doğru yönəlir.
- Üstünlükləri:
- Ardıcıllıq (Consistency): Bütün təşkilatda vahid standartlar və prosedurlar tətbiq edilir.
- Effektivlik: Təkrarlanan səylərin qarşısı alınır.
- Aydın Nəzarət: Məsuliyyət və hesabatlılıq aydın şəkildə bir mərkəzdə cəmləşir.
- Çatışmazlıqları:
- Bürokratiya və Lənglik: Qərarların qəbulu ləngiyə bilər (bottleneck).
- Biznes Ehtiyaclarından Uzaqlaşma: Mərkəzi komanda ayrı-ayrı biznes vahidlərinin unikal ehtiyaclarını və kontekstini nəzərdən qaçıra bilər.
- Müqavimət: Yuxarıdan-aşağıya tətbiq edildiyi üçün biznes tərəfindən bir "vergi" və ya maneə kimi qəbul edilə bilər.
2. Qeyri-mərkəzləşdirilmiş Model (Decentralized Model)
Bu modeldə heç bir mərkəzi idarəçilik orqanı yoxdur. Hər bir biznes vahidi, departament və ya data domeni öz datası üçün tam məsuliyyət daşıyır və öz qaydalarını özü müəyyən edir.
- Necə işləyir: Marketinq departamenti öz müştəri datasını, Maliyyə departamenti isə öz maliyyə datasını müstəqil şəkildə idarə edir. Standartlar və qaydalar lokal səviyyədə yaradılır.
- Üstünlükləri:
- Çeviklik (Agility): Komandalar ehtiyaclarına uyğun olaraq sürətli qərarlar qəbul edə bilirlər.
- Biznesə Yaxınlıq: Qaydalar və standartlar real biznes ehtiyaclarını daha yaxşı əks etdirir.
- Yüksək Məsuliyyət: Data ilə işləyən insanlar onun idarəçiliyinə birbaşa cavabdeh olurlar.
- Çatışmazlıqları:
- Qeyri-ardıcıllıq (Inconsistency): Departametlər arasında data tərifləri və keyfiyyət standartları fərqli ola bilər (məsələn, Marketinqin "Müştəri" tərifi ilə Satışın "Müştəri" tərifi fərqlənə bilər).
- Təkrarlanma: Hər departament eyni problemləri həll etmək üçün "təkəri yenidən icad edə" bilər.
- Nəzarətin İtirilməsi: Ümumi təşkilat səviyyəsində riskləri idarə etmək və uyğunluğu təmin etmək çətinləşir.
3. Federativ Model (Federated Model)
Bu model, mərkəzləşdirilmiş və qeyri-mərkəzləşdirilmiş modellərin ən yaxşı cəhətlərini birləşdirməyə çalışan bir hibrid yanaşmadır. Bu, praktikada ən geniş yayılmış modeldir.
- Necə işləyir: Mərkəzi bir idarəçilik orqanı (məsələn, Data İdarəçiliyi Şurası) ümumi siyasətləri, prinsipləri və minimum standartları ("nə" edilməlidir) müəyyən edir. Lakin bu standartların konkret icrası və tətbiqi ("necə" edilməlidir) ayrı-ayrı biznes vahidlərindəki data stüardlarına və domen komandalarına həvalə edilir.
- Üstünlükləri:
- Balans: Mərkəzi nəzarət ilə lokal muxtariyyət arasında balans yaradır.
- Əməkdaşlıq: Mərkəzi komanda ilə biznes vahidləri arasında əməkdaşlığı təşviq edir.
- Tətbiq Çevikliyi: Ümumi çərçivəyə sadiq qalmaq şərtilə biznes vahidləri öz ehtiyaclarına uyğun həllər tətbiq edə bilirlər.
- Çatışmazlıqları:
- Mürəkkəblik: Qurulması və idarə olunması digər modellərə nəzərən daha mürəkkəb ola bilər.
- Yüksək Koordinasiya Tələbi: Mərkəz və biznes vahidləri arasında daimi və effektiv kommunikasiya tələb edir.
"Bir Düzgün Yol Yoxdur": Ladley-nin Perspektivi
Seçməli olduğunuz dörd əsas müəllifdən biri olan Con Ledli (John Ladley) bu modellərə daha nüanslı yanaşmağı tövsiyə edir. O, bu modellərin sərt şablonlar deyil, təşkilatın ehtiyaclarına uyğunlaşdırıla bilən çərçivələr olduğunu vurğulayır.
[PDF] Advanced Data Governance - IRM UK
Con Ledlinin bu təqdimatı data idarəçiliyi proqramlarının dizaynı üçün daha qabaqcıl taktikaları ehtiva edir.
Təqdimatdan aşağıdakı əsas fikirlərə diqqət yetirin: Slayd 34-də, "Operating and engagement models" başlığı altında böyük hərflərlə yazılmış dördüncü əsas nəticəni oxuyun: "Məcburi bir '3 qatlı' fəaliyyət modeli yoxdur". Bu, hər təşkilatın özünəməxsus bir model qura biləcəyini göstərir. Slayd 24-də, "What theme or style will work?" başlığı altında "Big G, little g" konsepsiyası ilə tanış olun. "Kiçik g" yanaşması (hədəfli, qeyri-invaziv, lokal) daha çox qeyri-mərkəzləşdirilmiş və ya federativ başlanğıcla uyğun gəlir. "Böyük G" yanaşması (genişmiqyaslı, mandatlı, bütün funksiyaları əhatə edən) isə daha çox mərkəzləşdirilmiş və ya güclü mərkəzi olan federativ model tələb edir.
Ledlinin fikirləri göstərir ki, model seçimi ikili deyil. Təşkilatınız bəzi sahələrdə (məsələn, ümumi məxfilik siyasətləri) mərkəzləşdirilmiş, digər sahələrdə (məsələn, domenə xas data keyfiyyəti qaydaları) isə qeyri-mərkəzləşdirilmiş elementləri olan bir federativ model qura bilər.
Yekun
Bu gün biz data idarəçiliyinin üç əsas fəaliyyət modelini və onların arxasındakı məntiqi öyrəndik. Doğru modeli seçmək, proqramınızın uğurunun təməl daşlarından biridir.
- Mərkəzləşdirilmiş Model: Yüksək nəzarət və ardıcıllıq təmin edir, lakin ləng və bürokratik ola bilər. Əsasən kiçik təşkilatlar və ya yüksək dərəcədə tənzimlənən sənayelər üçün uyğundur.
- Qeyri-mərkəzləşdirilmiş Model: Yüksək çeviklik və biznesə yaxınlıq təklif edir, lakin qeyri-ardıcıllıq və nəzarət boşluqları riskini daşıyır. Çox fərqli və muxtar biznes vahidləri olan təşkilatlar üçün faydalı ola bilər.
- Federativ Model: Nəzarət və çeviklik arasında balans yaradan hibrid yanaşmadır. Əksər orta və böyük təşkilatlar üçün ən praktik və uyğun model hesab olunur.
- Nüanslar Vacibdir: "Bir ölçü hamıya uyğun deyil". Ən yaxşı model, təşkilatın mədəniyyətini, yetkinliyini və hədəflərini nəzərə alan, hətta fərqli data sahələri üçün fərqli elementləri birləşdirən çevik bir modeldir.
Növbəti Dərsə Baxış
Fəaliyyət modellərinin ümumi strukturunu anladıqdan sonra, növbəti addım bu strukturları təşkil edən əsas qrupları və rolları daha dərindən araşdırmaqdır. Növbəti dərsimizdə biz data idarəçiliyində ən yüksək strateji qərarvermə orqanı olan Data İdarəçiliyi Şurasının (Data Governance Council) tərkibini və vəzifələrini müəyyən edəcəyik.