Salam. Əvvəlki dərsimizdə təşkilatın mədəniyyətinə və məqsədlərinə uyğun olaraq müxtəlif data idarəçiliyi modellərini (Mərkəzləşdirilmiş, Federativ) və fəlsəfələrini (məsələn, Qeyri-İnvaziv) necə seçəcəyimizi öyrəndik. Bu modellər proqramımızın "skeletini" təşkil edir. Bu gün isə bu skeleti hərəkətə gətirən "qanunları" və ya əsas prinsipləri araşdıracağıq.
Bu dərsin məqsədi, seçdiyiniz modeldən və ya çərçivədən asılı olmayaraq, istənilən effektiv data idarəçiliyi proqramının təməlini təşkil edən əsas prinsipləri – hesabatlılıq (accountability), stüardlıq (stewardship) və şəffaflığı (transparency) – müəyyən etməkdir. Bu prinsiplər, proqramınızın sadəcə bir qaydalar toplusu deyil, təşkilatın etibar etdiyi və dəyər verdiyi canlı bir sistemə çevrilməsini təmin edir.
Prinsip 1: Hesabatlılıq (Accountability)
Hesabatlılıq, data idarəçiliyinin bəlkə də ən vacib prinsipidir. Sadə dillə desək, bu, "dataya görə kim cavabdehdir?" sualının aydın və birmənalı şəkildə cavablandırılması deməkdir. Hesabatlılıq, datanın keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və düzgün idarə olunması üçün son məsuliyyətin kimin daşıdığını müəyyən edir.
Effektiv hesabatlılıq olmadan, problemlər yarandıqda məsuliyyət bir departamentdən digərinə ötürülür və heç bir həll yolu tapılmır. Con Ledlinin (John Ladley) "Ümumi Qəbul Edilmiş İnformasiya Prinsipləri" (GAIP) də bu konsepsiyanı vurğulayır.
[PDF] DATA GOVERNANCE FRAMEWORK STRATEGIC PLAN
Bu sənədin əlavəsi Con Ledlinin data idarəçiliyi üçün təklif etdiyi fundamental prinsipləri ehtiva edir. Bu prinsiplər datanın bir aktiv kimi idarə olunmasının fəlsəfəsini formalaşdırır.
Sənədin sonunda, "APPENDIX B" başlığı altındakı cədvəli nəzərdən keçirin. Xüsusilə, "Accountability" (Hesabatlılıq) və "Liability" (Məsuliyyət) prinsiplərinin təriflərinə diqqət yetirin. Bu, hesabatlılığın nə üçün sadəcə bir rol deyil, həm də maliyyə və hüquqi təsirləri olan bir məsuliyyət olduğunu göstərir.
Hesabatlılıq adətən iki əsas rol vasitəsilə həyata keçirilir: Data Sahibi (Data Owner) və Data Stüardı (Data Steward). Bu iki rolu qarışdırmamaq çox vacibdir, çünki onların məsuliyyət səviyyələri fərqlidir. Data analitiki kimi təcrübənizdə bu rolların fərqli təzahürləri ilə qarşılaşmış ola bilərsiniz.
Aşağıdakı qısa video bu iki rol arasındakı kritik fərqi çox aydın izah edir.
What is the difference between Data Owners and Data Stewards?
"The Data Governance Coach" kanalının bu videosu Data Sahibi və Data Stüardı rollarının fərqini praktiki şəkildə izah edir.
Videoda aşağıdakı hissələrə diqqət yetirin: Data Sahibinin tərifi: onun yüksək səviyyəli, strateji və hesabatlı (accountable) rol olduğuna diqqət yetirin. Data Stüardının tərifi: onun mövzu üzrə ekspert (subject matter expert) və gündəlik fəaliyyətlərə görə məsuliyyətli (responsible) rol olduğunu anlayın. Hər iki rolun zəruriliyi: niyə uğurlu idarəçilik üçün həm strateji hesabatlılığa, həm də əməliyyat məsuliyyətinə ehtiyac olduğunu ümumiləşdirin.
Ümumiləşdirsək:
- Data Sahibi: Adətən yüksək vəzifəli bir biznes lideridir (məsələn, Marketinq Direktoru "Müştəri" datası üçün). O, datanın ümumi keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və dəyəri üçün hesabatlıdır. O, qərar verir, büdcə ayırır və son sözü deyir.
- Data Stüardı: Datanın gündəlik idarə edilməsi ilə məşğul olan bir mövzu üzrə ekspertdir. O, datanın təriflərini yazır, keyfiyyət problemlərini araşdırır və data sahibinin təyin etdiyi qaydaların icrasına məsuliyyət daşıyır.
Robert Seinerin Qeyri-İnvaziv yanaşması da məhz bu mövcud, lakin qeyri-rəsmi hesabatlılıq əlaqələrini rəsmiləşdirməyə əsaslanır.
Prinsip 2: Stüardlıq (Stewardship)
Hesabatlılıq "kim cavabdehdir?" sualına cavab verirsə, stüardlıq "bu cavabdehlik necə yerinə yetirilir?" sualına cavab verir. Stüardlıq, dataya sahiblənmək deyil, ona təşkilat adından qayğı göstərmək, onu qorumaq və dəyərini artırmaq üçün görülən aktiv fəaliyyətlər toplusudur.
Stüardlar data idarəçiliyinin "əlləri və ayaqlarıdır". Onlar datanın mənasını, keyfiyyətini və düzgün istifadəsini hər kəsdən daha yaxşı bilirlər.
Aşağıdakı video Data Stüardının rolunu anlamaq üçün çox gözəl bir analogiyadan istifadə edir.
What Is A Data Steward | What Does It Mean To Be A Data Steward?
"Lights On Data" kanalının bu videosu, Data Stüardının rolunu bir incəsənət qalereyasının kuratoru ilə müqayisə edərək izah edir.
Videonu izləyərkən bu hissələrə fokuslanın: Kurator analogiyası: Qalereyanın bir data domeni, kuratorun isə bir data stüardı olduğu bu bənzətmənin məntiqini tutmağa çalışın. Beş əsas rol: Videoda sadalanan stüardın beş əsas vəzifəsini qeyd edin: data keyfiyyətini təmin etmək, metadata yaratmaq, idarəçilik fəaliyyətlərini tətbiq etmək, qaydaların yaradılmasına töhfə vermək və datanın istifadəsini izləmək.
Videodan da gördüyümüz kimi, Data Stüardları sadəcə "data təmizləyiciləri" deyil. Onların rolu daha stratejidir:
- Keyfiyyəti Təmin Etmək: Datanın biznes məqsədləri üçün yararlı olmasını təmin edirlər.
- Metadata Yaratmaq və İdarə Etmək: Biznes lüğəti (Business Glossary) üçün təriflər yazır, datanın nə demək olduğunu sənədləşdirirlər.
- Qaydaları Tətbiq Etmək: Data sahibinin qoyduğu siyasət və standartların gündəlik əməliyyatlarda tətbiqinə nəzarət edirlər.
- Standartlara Töhfə Vermək: Sahə biliklərinə əsaslanaraq yeni qayda və standartların hazırlanmasında iştirak edirlər.
- İstifadəni İzləmək: Datanın necə istifadə edildiyini monitorinq edir və yeni dəyər yaratmaq üçün imkanlar axtarırlar.
Bu fəaliyyətlər, data idarəçiliyinin nəzəriyyədən praktikaya keçməsini təmin edir.
Prinsip 3: Şəffaflıq (Transparency)
Şəffaflıq, data və data idarəçiliyi fəaliyyətləri haqqında məlumatların əlçatan, anlaşılan və aydın olması deməkdir. Əgər insanlar datanın haradan gəldiyini (data lineage), nə demək olduğunu (metadata), keyfiyyət səviyyəsini (quality metrics) və ona kimin cavabdeh olduğunu (accountability) bilmirsə, dataya etibar etməyəcəklər.
Şəffaflıq idarəçiliyi bir "qara qutu" olmaqdan çıxarır və onu bütün təşkilat üçün birgə məsuliyyətə çevirir. Bu, etimadı artırır və əməkdaşlığı təşviq edir.
Şəffaflığı təmin etməyin yolları:
- Data Kataloqları və Biznes Lüğətləri: Datanın təriflərini, mənbəyini və sahiblərini mərkəzi bir yerdə toplayır.
- Data Keyfiyyəti Panelləri (Dashboards): Datanın keyfiyyət göstəricilərini hər kəs üçün görünən edir.
- Açıq Kommunikasiya: İdarəçilik şurasının qərarları, yeni siyasətlər və proqramın irəliləyişi haqqında mütəmadi məlumat paylaşımı.
Robert Seiner-in Qeyri-İnvaziv yanaşması da şəffaflığı "Kommunikasiya" adlı əsas prinsiplərindən biri kimi vurğulayır.
Non-Invasive Data Governance: Why Should You Care About It?
Bu məqalə Qeyri-İnvaziv Data İdarəçiliyinin əsas prinsiplərini sadalayır.
"What are the key principles of non-invasive data governance?" başlığı altındakı siyahını oxuyun. Xüsusilə, "Communication" (Kommunikasiya) prinsipinin şəffaflığı necə təşviq etdiyinə diqqət yetirin. Həmçinin, "Roles and responsibilities" (Rollər və məsuliyyətlər) prinsipinin hesabatlılığı necə rəsmiləşdirdiyini görün.
Prinsiplərin Birləşməsi: Bir Bütöv Sistem
Bu üç prinsip – hesabatlılıq, stüardlıq və şəffaflıq – bir-birindən ayrı deyil, bir-birini tamamlayan bir sistemdir:
- Şəffaflıq olmadan hesabatlılıq mümkün deyil. (Əgər heç kim datanın vəziyyətini və ya qaydaları bilmirsə, kimisə necə cavabdeh tutmaq olar?)
- Stüardlıq hesabatlılığın icra mexanizmidir. (Data sahibi hesabatlıdır, stüard isə bu hesabatlılığı gündəlik fəaliyyətlərlə həyata keçirir.)
- Effektiv stüardlıq üçün şəffaflıq şərtdir. (Stüardlar öz işlərini görmək üçün datanın mənşəyi, tərifləri və keyfiyyəti haqqında şəffaf məlumata ehtiyac duyurlar.)
Aşağıdakı matris, bu prinsiplərin bir idarəçilik çərçivəsində necə kəsişdiyini göstərir.
Yekun
Bu gün data idarəçiliyinin üç fundamental prinsipini öyrəndik. Onlar sizin idarəçilik proqramınızın uğurlu olması üçün "konstitusiya" rolunu oynayacaqlar.
- Hesabatlılıq: Hər bir data aktivi üçün cavabdehliyin kimdə olduğunun aydın şəkildə müəyyən edilməsi. Bu, adətən, Data Sahibi rolu ilə təmin edilir.
- Stüardlıq: Datanın gündəlik, praktiki qayğısı və idarə edilməsi. Bu, mövzu üzrə ekspertlər olan Data Stüardları tərəfindən həyata keçirilir.
- Şəffaflıq: Data və idarəçilik prosesləri haqqında məlumatların hamı üçün açıq və əlçatan olması. Bu, etimad yaradır və əməkdaşlığı gücləndirir.
Bu prinsipləri mənimsəmək, seçdiyiniz istənilən idarəçilik modelini və ya çərçivəsini həyata keçirərkən sizə möhkəm bir bələdçi olacaq.
Növbəti Dərsə Baxış
Prinsipləri anladıqdan sonra, növbəti addım bu prinsipləri həyata keçirəcək strukturları daha dərindən araşdırmaqdır. Növbəti dərsimizdə biz data idarəçiliyində ən yüksək hesabatlılıq orqanı olan Data İdarəçiliyi Şurasının (Data Governance Council) tərkibini, vəzifələrini və qərarvermə mexanizmlərini öyrənəcəyik.