Formas normativas de los verbos irregulares gallegos frecuentes

Ola. Na lección anterior fixaches os patróns dos verbos regulares: a terminación permitía identificar a conxugación, o tempo e a persoa. Agora o foco cambia: nos verbos irregulares, as terminacións seguen dando información, pero a raíz pode variar de forma notable.

O teu obxectivo nesta sesión é recoñecer con rapidez as formas normativas máis frecuentes en preguntas de test, sobre todo as de ser, ir, ter, vir, estar, facer, dicir, poder, poñer, querer, saber, ver e traer. Non se trata de memorizar táboas completas de memoria nunha tarde, senón de detectar familias de raíces e descartar opcións castelanizadas ou regularizadas.

---

1. Que fai irregular un verbo?

Un verbo irregular non deixa de ter estrutura: simplemente non mantén a mesma raíz en todo o paradigma.

Por exemplo, no verbo facer atopamos:

• presente: fago, fas, fai, fan;
• pretérito: fixen, fixeches, fixo, fixeron;
• presente de subxuntivo: faga, fagas, faga;
• participio: feito.

A terminación de persoa segue sendo recoñecible en moitos casos, pero a raíz alterna entre fac-, fag- e fix-.

Unha distinción moi útil para o test é esta:

Tema verbal	Que formas abrangue habitualmente	Exemplo con ter
Tema de presente	presente de indicativo e presente de subxuntivo	teño, teña
Tema de perfecto	pretérito e antepretérito; tamén formas do subxuntivo relacionadas	tiven, tivera

Así, cando identificas tiv-, sabes que non estás ante un presente: estás ante o tema de perfecto de ter. A mesma lóxica vale para estiv-, fix-, dix-, pux-, quix-, troux- ou sou b-.

Non uses as etiquetas R1, R2 e R3 da táboa como se fosen nomes de tempos. Léeas como un mapa de raíces do tema de presente. Para o exame, a pregunta decisiva será sempre: que verbo é, que tempo pide o enunciado e que raíz normativa corresponde?

---

2. Os catro verbos imprescindibles: ser, ir, ter e vir

Estes catro verbos teñen unha frecuencia moi alta en calquera texto administrativo, sanitario ou de instrucións. Convén coñecer polo menos o presente completo.

Persoa	ser	ir	ter	vir
eu	son	vou	teño	veño
ti	es	vas	tes	vés
el / ela / vostede	é	vai	ten	vén
nós	somos	imos	temos	vimos
vós	sodes	ides	tendes / tedes	vindes / vides
eles / elas / vostedes	son	van	teñen	veñen

Hai tres contrastes que convén automatizar:

• Somos, non $\ast semos\ast$, como presente de ser.
• Imos, non $\ast vamos\ast$, como presente de indicativo de ir. A forma vamos admítese con valor exhortativo: Vamos, axiña!
• Teñen e veñen conservan o grupo ñ na terceira persoa plural.

Tamén debes distinguir pares que só cambian por un diacrítico:

Forma	Verbo e significado
ves	de ver: “ti ves”
vés	de vir: “ti vés”
ven	de ver: “eles ven”
vén	de vir: “el ou ela vén”

Nun enunciado como A persoa usuaria vén acompañada, a forma correcta é vén, porque procede de vir. En cambio, en Os profesionais ven os datos no sistema, escribimos ven, de ver.

---

3. O pretérito: raíces que debes recoñecer de inmediato

O pretérito é un dos puntos onde máis facilmente aparecen interferencias do castelán. Non intentes traducir mentalmente unha forma española: identifica a raíz galega.

Ser e ir: o mesmo pretérito

Os verbos ser e ir coinciden no pretérito:

Persoa	Forma
eu	fun
ti	fuches
el / ela / vostede	foi
nós	fomos
vós	fostes
eles / elas / vostedes	foron

A forma por si soa non resolve o verbo:

• A cita foi anulada corresponde a ser.
• A persoa foi ao centro de saúde corresponde a ir.

O contexto semántico decide.

Ver e vir: coidado con vin

Tamén hai unha coincidencia relevante:

• vin pode ser primeira persoa de ver: Vin o aviso no taboleiro;
• vin pode ser primeira persoa de vir: Vin ao centro pola mañá.

Nas terceiras persoas xa non coinciden:

• viu é de ver;
• veu é de vir.

Verbo	Pretérito: formas de referencia
ver	vin, viches, viu, vimos, vistes, viron
vir	vin, viñeches, veu, viñemos, viñestes, viñeron

A oposición viu / veu é unha das máis rendibles para o test.

Familias de raíces de perfecto

Moitos verbos irregulares comparten unha raíz de pretérito claramente diferenciada. Memorízaas como bloques léxicos:

Verbo	Raíz ou forma de pretérito normativa	Formas que debes recoñecer
estar	estiv-	estiven, estivo, estiveron
ter	tiv-	tiven, tivo, tiveron
caber	coub-	couben, coubo, couberon
haber	houb-	houben, houbo, houberon
saber	soub-	souben, soubo, souberon
poder	puid-	puiden, puido, puideron
facer	fix-	fixen, fixo, fixeron
dicir	dix-	dixen, dixo, dixeron
poñer	pux-	puxen, puxo, puxeron
querer	quix-	quixen, quixo, quixeron
traer	troux-	trouxen, trouxo, trouxeron

As formas de terceira persoa singular son especialmente frecuentes como opcións de resposta:

• estivo, non $\ast estuvo\ast$;
• tivo, non $\ast tuvo\ast$;
• fixo, non $\ast hizo\ast$;
• dixo, non $\ast dijo\ast$;
• puxo, non $\ast puso\ast$;
• quixo, non $\ast quiso\ast$;
• trouxo, non $\ast trajo\ast$;
• soubo, non $\ast supo\ast$.

O caso de poder merece unha atención particular: a forma normativa é puiden, non $\ast pude\ast$, aínda que a terceira persoa é puido.

---

---

4. Presente irregular: as formas que delatan o verbo

No presente, moitas irregularidades concéntranse na primeira persoa singular ou nas persoas con raíz tónica. Estas formas actúan como “sinais” que permiten identificar o verbo.

Verbo	Formas normativas que convén recoñecer
caber	caibo, cabes, cabe
dar	dou, dás, dá
dicir	digo, dis, di, dicimos, din
estar	estou, estás, está, están
facer	fago, fas, fai, fan
haber	hei, has, ha / hai, han
poder	podo, podes, pode
poñer	poño, pos, pon, poñen
querer	quero, queres, quere
saber	sei, sabes, sabe
ver	vexo, ves, ve, ven
valer	vallo, vales, vale
traer	traio, traes, trae

Algunhas trampas previsibles:

• dicimos e dicía, non $\ast decimos\ast$ nin $\ast dec\acute{ı}a\ast$;
• podo, non $\ast poido\ast$;
• vexo, non $\ast veo\ast$;
• vallo, non $\ast valo\ast$;
• caibo, non $\ast cabo\ast$ nin $\ast quepo\ast$;
• traio, non $\ast trao\ast$;
• vía, non $\ast ve\acute{ı}a\ast$, como copretérito de ver.

No verbo dar, lembra que dá e dás levan til diacrítico:

• A unidade dá información.
• Ti dás a autorización.

Pola contra, o pretérito é dei, deches, deu, demos, destes, deron. Non confundas:

• presente: Hoxe dou a información;
• pretérito: Onte deulle a información.

---

5. O presente de subxuntivo: unha raíz que se estende

Aparece con moita frecuencia en oracións breves de tipo administrativo:

• É preciso que a persoa veña á consulta.
• Non consta que haxa incidencias.
• Cómpre que o documento estea asinado.
• Pode ser que a cita non sexa hoxe.

En moitos verbos irregulares, a raíz da primeira persoa do presente pasa ao presente de subxuntivo:

Indicativo, primeira persoa	Subxuntivo, terceira persoa singular
caibo	caiba
digo	diga
fago	faga
poño	poña
vexo	vexa
veño	veña
teño	teña
vallo	valla

Outros modelos fundamentais son:

Verbo	Presente de subxuntivo
dar	dea
estar	estea
haber	haxa
ir	vaia
poder	poida
querer	queira
saber	saiba
ser	sexa
traer	traia

Cómpre evitar formas influídas polo castelán, como $\ast sea\ast$, $\ast sepa\ast$, $\ast pueda\ast$, $\ast est\acute{e}\ast$ ou $\ast venga\ast$. As opcións normativas son sexa, saiba, poida, estea e veña.

---

---

6. Participios e futuros con forma irregular

A seguinte lección tratará con máis detalle as formas non persoais. De momento, basta con recoñecer algúns participios irregulares moi frecuentes:

Infinitivo	Participio
facer	feito
dicir	dito
poñer / pór	posto
ver	visto

Aparecen en construcións administrativas como:

• O trámite foi feito correctamente.
• O prazo quedou posto en coñecemento das persoas interesadas.
• O documento xa foi visto pola unidade competente.

No futuro, non todos os verbos manteñen intacto o infinitivo. Dous casos fundamentais son:

• facer: farei, farás, fará;
• dicir: direi, dirás, dirá.

En cambio, outros conservan unha forma máis transparente:

• terei;
• virei;
• quererei;
• saberei;
• porei ou poñerei.

---

7. Estratexia de resposta para un test

Cando apareza unha forma verbal dubidosa, aplica esta secuencia breve:

1. Localiza o infinitivo. Determina se a opción pretende ser unha forma de ter, vir, ver, ser ou outro verbo frecuente.
2. Identifica o tempo polo contexto e pola raíz. Unha forma con tiv-, fix-, pux- ou troux- apunta ao pretérito ou a un tempo relacionado co perfecto.
3. Busca a raíz normativa, non a española. Estivo, tivo, soubo, quixo e dixo son sinais claros.
4. Comproba a persoa e a terminación. Por exemplo, viñeron é terceira persoa plural; viñeches, segunda persoa singular.
5. Revisa os diacríticos se hai homografía posible. vén non é o mesmo que ven; dá non é o mesmo que da.

Un procedemento de estudo breve e eficaz consiste en repasar a táboa de “formas de referencia” tapando as columnas de pretérito e de subxuntivo. Primeiro recupera só a raíz; despois completa mentalmente unha forma: tiv- permite reconstruír tiven, tivo, tiveron e tivera.

---

Peche

Nesta lección consolidaches unha idea central: os verbos irregulares galegos non son unha colección caótica de excepcións. Organízanse arredor de raíces de presente e raíces de perfecto.

Retén especialmente estes grupos:

• ser e ir: fun, fuches, foi, fomos, fostes, foron;
• ver fronte a vir: viu fronte a veu; ves fronte a vés;
• estar e ter: estiven e tiven;
• facer, dicir, poñer, querer, traer: fixen, dixen, puxen, quixen, trouxen;
• saber, poder, haber, caber: souben, puiden, houben, couben;
• subxuntivos moi frecuentes: sexa, estea, haxa, vaia, teña, veña, faga, diga, poña.

Na próxima lección traballarás a elección entre infinitivo, infinitivo conxugado, xerundio e participio, para completar correctamente oracións breves do tipo que adoita aparecer nas probas do SERGAS.