Welkom terug! In de vorige les volgde je geleiders en bepaalde je welke punten volgens het schema verbonden zijn. Maar tussen twee geleiders kan een contact staan. Om te weten of de getekende verbinding daar doorgaat, moet je eerst begrijpen in welke toestand dat contact is weergegeven.
Deze les gaat over de rusttoestand: de uitgangstoestand waarin een spoel niet bekrachtigd en een bediening niet ingedrukt is. Je leert die afspraak toepassen op maak-, verbreek- en wisselcontacten, zonder de getekende toestand te verwarren met de actuele toestand van een installatie. Reken op ongeveer 35 minuten, inclusief het bekijken van de afbeelding en de bronnen.
Het schema is geen momentopname
Een elektrisch schema laat doorgaans niet zien wat een machine op dit ogenblik doet. De symbolen hebben een vaste uitgangstoestand. Voor een gewoon relais betekent die: de spoel is niet bekrachtigd en de contacten staan in hun bijbehorende ruststand. Voor een terugverende drukknop betekent zij: niemand drukt de knop in.
Dat is de betekenis van normaal in normaal open en normaal gesloten. Het betekent niet „zoals de machine meestal werkt”. Een normaal open contact kan tijdens bedrijf langdurig gesloten zijn; het blijft in het schema als normaal open contact getekend.
Het helpt om drie vragen uit elkaar te houden:
- Welke toestand tekent het symbool? Bijvoorbeeld: open.
- Wat zou de bediening veranderen? Bijvoorbeeld: een bekrachtigde relaisspoel sluit dat contact.
- Loopt er werkelijk stroom? Daarvoor moet je óók de voeding en de rest van het stroompad kennen.
Een gesloten contact is dus een mogelijke doorgang tussen zijn aansluitingen, geen bewijs dat er stroom loopt. Zelfs bij een gesloten contact loopt er geen stroom als de kring elders onderbroken is of de benodigde voeding ontbreekt.
Bekijk eerst hoe de drie contactsoorten worden getekend. De video loopt daarna door naar contactnummers; die hoef je voor deze les nog niet te onthouden.
Hoe werkt een relais? Werking van een relais en een voorbeeld schakeling.
Bekijk „Hoe werkt een relais? Werking van een relais en een voorbeeld schakeling” van GijsOnderwijs om maak-, verbreek- en wisselcontacten visueel te onderscheiden.
Bekijk in het gedeelte waarin de contactsoorten worden geschetst de drie contactsoorten. Let erop dat „maak” en „verbreek” beschrijven wat er bij bediening met de verbinding gebeurt. Stop wanneer de uitleg over contactnummers begint.
Open en gesloten lees je in de ruststand
Bij een maakcontact zijn de aansluitzijden in rust niet verbonden. Wanneer de bijbehorende bediening werkt, sluit het contact: het maakt verbinding. Dit heet ook NO (normally open).
Bij een verbreekcontact zijn de aansluitzijden in rust wel verbonden. Bediening opent het contact: het verbreekt de verbinding. Dit heet NC (normally closed). Een wisselcontact heeft een gemeenschappelijke aansluiting die in rust met de NC-zijde verbonden is en bij bediening naar de NO-zijde omschakelt.
De afbeelding hieronder toont maak- en verbreekcontacten in twee tekenstijlen. Kijk in de rechterkolom naar de IEC-stijl; de middelste kolom laat zien hoe dezelfde contacttoestanden er in een andere stijl uitzien.
Bij de IEC-symbolen zie je dat het beweegbare deel van een NO-contact de andere zijde niet raakt, terwijl het bij een NC-contact wel contact maakt. De afbeelding geeft voor contactor en stuurrelais telkens dezelfde basisvorm voor NO en NC. Aan die contactvorm alleen kun je dus niet zien van welk apparaat het contact is. Daarvoor zijn de aanduidingen in het projectschema nodig; die komen later uitgebreider aan bod.
Let ook op een subtiel verschil met de vorige les. Twee geleiders kunnen netjes op de aansluitingen van één contact uitkomen zonder in rust onderling verbonden te zijn. Bij het volgen van een getekende lijn moet je daarom niet over een open contact heen springen alsof het een ononderbroken geleider is.
Wat gebeurt er wanneer een relais werkt?
Een relaisspoel en de contacten die zij bedient, hoeven niet naast elkaar te staan op het schema. Toch verandert hun toestand samen: bij een gewoon, niet-vergrendelend relais schakelen de bijbehorende contacten wanneer de spoel wordt bekrachtigd. Valt de spoel af, dan keren ze terug naar hun ruststand.
| Toestand van de relaisspoel | NO-contact | NC-contact | Wisselcontact |
|---|---|---|---|
| Niet bekrachtigd: de getekende ruststand | Open | Gesloten | Gemeenschappelijk verbonden met NC |
| Bekrachtigd | Gesloten | Open | Gemeenschappelijk verbonden met NO |
De tweede rij beschrijft wat je uit de bediening afleidt. Zij vervangt de tekening niet: op een gewoon schema blijven de symbolen in hun ruststand staan, ook wanneer je een bedrijfssituatie analyseert waarin de spoel bekrachtigd is.
Lees nu de korte uitleg over een wisselrelais. Zij maakt duidelijk dat NO en NC steeds ten opzichte van de niet-bekrachtigde spoel worden benoemd.
Electromechanical Relay Wiring Diagram: Coil & Contacts
Lees in „Electromechanical Relay Wiring Diagram: Coil & Contacts” van ONPOW hoe de gemeenschappelijke aansluiting van een gewoon wisselrelais zich in rust en bij bekrachtiging verhoudt tot NO en NC.
Ga naar de sectie „Understand COM, NO, and NC in the de-energized state”, onder de afbeelding van het relais. Lees de uitleg over COM, vanaf de eerste alinea tot net boven de tabel. Lees vervolgens de toestandstabel direct daaronder, tot en met de rij „NO”. Richt je op de kolommen voor de niet-bekrachtigde en bekrachtigde toestand; de opmerkingen over belastbaarheid zijn voor deze les niet nodig.
De tabel gaat over een gewoon wisselrelais. Als een project een vergrendelend relais of een bijzondere bedieningswijze gebruikt, mag je de terugkeer naar rust niet zomaar aannemen. Controleer dan de aanduiding en de legenda van dat schema.
„Onbediend” hangt af van het onderdeel
Bij een terugverende maakdrukknop is het contact open zolang je niet drukt; indrukken sluit het. Bij een terugverende verbreekdrukknop is het andersom: in rust gesloten, bij indrukken open. De tekst start of stop kan je een aanwijzing geven over de functie, maar het contactsymbool bepaalt de getekende rusttoestand.
Niet elk onderdeel keert vanzelf naar een vaste stand terug wanneer de spanning wegvalt. Een keuzeschakelaar kan in de gekozen stand blijven staan. Een beveiliging kan aangesproken zijn, en een mechanisch vergrendelde bediening kan ingedrukt blijven. „Spanningsloos” is dan onvoldoende om de werkelijke stand te voorspellen. Lees de getekende uitgangsstand, eventuele standmarkeringen en projectspecifieke opmerkingen.
Neem als eenvoudig leesvoorbeeld een tak met achtereenvolgens een verbreekdrukknop S0, een maakcontact K1 en een lamp H1. In de getekende rusttoestand is S0 gesloten en K1 open. De tak is bij K1 onderbroken: je mag dus niet concluderen dat H1 brandt, ook al is S0 gesloten. Als K1 door een afzonderlijk bekrachtigde spoel sluit, is de doorgang via beide contacten mogelijk zolang S0 onbediend blijft. Druk je S0 in, dan is de tak bij S0 onderbroken. Of de lamp werkelijk brandt, hangt daarnaast van de voeding en de overige aansluitingen af.
Dit is een bruikbare vaste leesvolgorde: bepaal eerst per bediening de ruststand, lees dan per contact open of gesloten, en volg pas daarna het volledige stroompad. Zo houd je de tekenafspraak gescheiden van een veronderstelde bedrijfstoestand.
Tot slot
Contacten zijn doorgaans getekend vanuit hun niet-bekrachtigde en onbediende uitgangstoestand. Een maakcontact is daarin open, een verbreekcontact gesloten; een gewoon wisselcontact verbindt zijn gemeenschappelijke aansluiting met de NC-zijde. Die getekende ruststand vertelt je hoe je het symbool moet lezen, maar niet welke stand het onderdeel nu fysiek heeft, of er spanning aanwezig is, of er werkelijk stroom loopt.
In de volgende les kijk je naar de referentieaanduidingen bij componenten. Daarmee kun je vaststellen welk onderdeel of welke functie bij een getekend symbool hoort.