سلام. به ششمین درس از دوره تاریخ آمریکا خوش آمدید.
در درس قبل، بررسی کردیم که چگونه تبادل محصولات و بیماریها در دو سوی اقیانوس اطلس، جوامع را از بنیاد دگرگون کرد. دیدیم که نابودی جمعیت بومیان آمریکا بر اثر بیماری، یک خلأ نیروی کار ایجاد کرد و همزمان، تقاضای روزافزون اروپا برای محصولاتی مانند شکر، انگیزههای اقتصادی جدیدی برای استعمار فراهم آورد.
امروز، ما بر روی نخستین قدرت اروپایی تمرکز میکنیم که از این شرایط جدید بهرهبرداری کرد: اسپانیا. هدف این درس این است که الگوی استعماری اسپانیا در آمریکای شمالی و تأثیر آن بر جمعیتهای بومی را توصیف کنیم. ما سه رکن اصلی این الگو را بررسی خواهیم کرد: انگیزهها، نهادهای کنترل، و تأثیرات اجتماعی-اقتصادی. درک این الگو نه تنها برای فهم تاریخ مناطق جنوب غربی آمریکا حیاتی است، بلکه تضاد آن با الگوی استعماری انگلیس که بعداً با آن آشنا خواهیم شد، بسیار آموزنده خواهد بود.
۱. انگیزهها و عوامل استعمار اسپانیا: «خدا، افتخار و طلا»
برای درک مدل اسپانیایی، ابتدا باید به انگیزههای اصلی آنها که از تاریخ خودشان نشأت میگرفت، نگاه کنیم. این انگیزهها را اغلب در سه کلمه خلاصه میکنند: خدا، افتخار و طلا (God, Glory, and Gold).
ویدیوی زیر یک نمای کلی و عالی از این موضوع ارائه میدهد.
Spanish Colonization of the Americas (New Spain / APUSH Period 1 / Colonial America)
برای شروع، ویدیوی «استعمار آمریکا توسط اسپانیا» از کانال Tom Richey را ببینید. این ویدیو به خوبی انگیزههای اسپانیاییها را که ریشه در «بازپسگیری» (Reconquista) کشورشان از مسلمانان داشت، توضیح میدهد.
لطفاً از ابتدای ویدیو تا دقیقه ۰۲:۱۷ را تماشا کنید. حین تماشا به این سه نکته توجه کنید: خدا (God): چگونه شور مذهبی ناشی از جنگهای طولانی با مسلمانان، به انگیزهای برای مسیحی کردن بومیان آمریکا تبدیل شد. افتخار (Glory): نقش فاتحانی (Conquistadors) مانند هرنان کورتس (Hernán Cortés) که به دنبال شهرت و گسترش امپراتوری اسپانیا بودند. طلا (Gold): جستجوی بیوقفه برای ثروت، به ویژه فلزات گرانبها، که نیروی محرکه اصلی بسیاری از این سفرها بود.
این سه انگیزه، سه نوع عامل اصلی را به قاره آمریکا آورد: کشیشان (برای خدا)، فاتحان (برای افتخار)، و مهاجران جویای ثروت (برای طلا). تعامل این سه گروه، مدل استعماری اسپانیا را شکل داد.
۲. نهادهای کنترل و استثمار
اسپانیاییها برای اداره مستعمرات وسیع خود و بهرهبرداری از منابع و جمعیت بومی، یک سیستم پیچیده از نهادهای اجتماعی، اقتصادی و مذهبی ایجاد کردند.
الف) سلسله مراتب اجتماعی: سیستم کاستا (Sistema de Castas)
جامعه مستعمراتی اسپانیا به شدت طبقاتی و مبتنی بر نژاد و محل تولد بود. این سیستم که به «کاستا» معروف است، قدرت و جایگاه اجتماعی افراد را تعیین میکرد.
Spanish Colonization of the Americas (New Spain / APUSH Period 1 / Colonial America)
بخش بعدی همان ویدیو، این سیستم اجتماعی را به وضوح توضیح میدهد.
اکنون از دقیقه ۰۲:۱۷ تا ۰۳:۲۸ را تماشا کنید. به تعریف این طبقات دقت کنید: Peninsulares: اسپانیاییهای متولد اسپانیا که بالاترین مقامات سیاسی و کلیسایی را در دست داشتند. Creoles (کریولها): اسپانیاییتبارهای متولد آمریکا. با وجود ثروت، قدرتشان کمتر از پنسیلولارها بود. Mestizos (مستیزوها): افراد دورگه از والدین اسپانیایی و بومی. بومیان و آفریقاییها: در پایینترین سطح هرم اجتماعی قرار داشتند.

ب) استثمار اقتصادی: الگوی «شمولی» و سیستم اِنکومیِندا (Encomienda)
برخلاف الگوی انگلیسی که بعدها با آن آشنا میشویم و عمدتاً مبتنی بر «حذف» یا «رانش» (exclusion) بومیان بود، الگوی اسپانیایی یک الگوی «شمولی» (inclusion) بود. هدف اسپانیاییها نه حذف بومیان، بلکه ادغام آنها در ساختار اقتصادی امپراتوری به عنوان نیروی کار بود. اصلیترین ابزار برای این کار، سیستم انکومیِندا بود.
- انکومیِندا چه بود؟ در این سیستم، پادشاه اسپانیا به یک فاتح یا مقام رسمی (encomendero)، حق جمعآوری خراج و استفاده از نیروی کار گروهی از بومیان را اعطا میکرد. در مقابل، آن فرد موظف بود از بومیان محافظت کرده و آنها را با آیین مسیحیت آشنا کند - وظیفهای که اغلب نادیده گرفته میشد. این سیستم در عمل به شکلی از بردگی پنهان تبدیل شد.
The Demographic Collapse of Native Peoples of the Americas ...
برای درک بهتر نهادهای مختلفی که اسپانیا برای کنترل جمعیتهای بومی به کار میبرد، مطالعه بخش کوتاهی از مقاله «فروپاشی جمعیتی مردمان بومی قاره آمریکا» مفید است.
لطفاً سه پاراگراف اول بخش «Colonial Policies and Native Societies» را مطالعه کنید. این بخش توضیح میدهد که اسپانیا چگونه بسته به ساختار جوامع بومی که با آنها روبرو میشد، از نهادهای متفاوتی استفاده میکرد: انکومیِندا (Encomienda): برای جوامع یکجانشین و سازمانیافته مانند آزتکها و اینکاها که از قبل ساختار پرداخت خراج داشتند. میسیون (Mission): برای گروههای قبیلهای که ساختار سیاسی متمرکز نداشتند. بردگی (Slavery): برای گروههای بسیار مقاوم یا کوچنشین. تمرکز این بخش بر این است که مدل اسپانیایی یکپارچه نبود، بلکه متناسب با شرایط محلی تغییر میکرد.
ج) همسانسازی فرهنگی و مذهبی: میسیونها و پرِسیدیوها
سومین ستون مدل اسپانیایی، همسانسازی فرهنگی بومیان از طریق مسیحیسازی بود. ابزار اصلی برای این کار، میسیونها (Missions) یا هیئتهای تبلیغی مذهبی بودند.
- میسیونها فقط کلیسا نبودند؛ آنها مراکز کشاورزی، اقتصادی و اجتماعی بودند که بومیان در آنجا جمعآوری میشدند تا زبان اسپانیایی، دین مسیحیت و شیوههای زندگی اروپایی را بیاموزند.
- در کنار میسیونها، اغلب قلعههای نظامی به نام پِرِسیدیو (Presidio) ساخته میشد تا از میسیونها محافظت کرده و کنترل نظامی بر منطقه را تضمین کنند.

این سیاست «شمولی» که در مقاله بالا به آن اشاره شد، پیامدهای عمیقی داشت: در حالی که منجر به استثمار شدید و از بین رفتن فرهنگهای بومی میشد، در عین حال باعث بقای بیولوژیکی بخش بزرگی از جمعیت بومی (از طریق اختلاط نژادی) و شکلگیری جوامع چند فرهنگی امروزی در آمریکای لاتین شد. این در تضاد کامل با آمریکای شمالی تحت استعمار انگلیس است که در آن، جمعیت بومی به شدت کاهش یافت و به مناطق مشخصی رانده شد.
۳. مقاومت بومیان: شورش پوئبلو (۱۶۸۰)
تصور اینکه بومیان صرفاً قربانیان منفعل این سیستم بودند، اشتباه است. آنها به شیوههای مختلف مقاومت کردند. یکی از موفقترین و مهمترین نمونههای این مقاومت، شورش پوئبلو در سال ۱۶۸۰ در منطقه نیومکزیکوی امروزی بود.
این شورش یک واکنش مستقیم به دههها ظلم و ستم اسپانیا بود: کار اجباری، مصادره زمین و محصولات، و مهمتر از همه، سرکوب وحشیانه آیینهای مذهبی مردم پوئبلو.
The Pueblo Revolt of 1680 - United Pueblo Tribes vs Spanish Conquistadors
ویدیوی «شورش پوئبلو در سال ۱۶۸۰» به تفصیل دلایل، وقایع و پیامدهای این شورش تاریخی را شرح میدهد. این یک مطالعه موردی عالی برای درک پویایی رابطه بین اسپانیاییها و بومیان است.
این ویدیو کمی طولانی است، اما داستان مهمی را روایت میکند. لطفاً بخشهای زیر را با دقت تماشا کنید: ریشههای درگیری (۰۳:۱۷ - ۰۵:۵۰): این بخش نشان میدهد که چگونه اسپانیاییها به رهبری خوآن دِ اونیاته (Juan de Oñate) با خشونت تمام، سیستم خراج و کار اجباری را تحمیل کردند و با تخریب مکانهای مقدس (کیواها) و مجازاتهای وحشیانه (مانند قتلعام آکوما)، زمینه را برای شورش فراهم کردند. جرقه شورش (۰۵:۵۰ - ۰۹:۱۸): این قسمت به دلایل فوریتر شورش میپردازد: خشکسالی، گرسنگی (که با خراجهای اسپانیا تشدید میشد) و دستگیری و اعدام ۴۷ پزشک-جادوگر پوئبلو. به نقش رهبر شورش، پوپه (Popé)، توجه کنید. پیامدهای شورش (۱۳:۴۳ - ۱۸:۵۱): این مهمترین بخش است. شورش موفق شد اسپانیاییها را برای ۱۲ سال از نیومکزیکو بیرون کند. اما مهمتر از آن، زمانی که اسپانیاییها بازگشتند، مجبور شدند مدل استعماری خود را تعدیل کنند. آنها سیستم کار اجباری (انکومیِندا) را در نیومکزیکو کنار گذاشتند، به هر قبیله پوئبلو زمین اعطا کردند و نسبت به آیینهای مذهبی بومیان تسامح بیشتری نشان دادند.
شورش پوئبلو به ما نشان میدهد که مدل استعماری اسپانیا یک سیستم ثابت و ایستا نبود. مقاومت بومیان توانست به طور معناداری سیاستهای استعماری را تغییر دهد و بقای فرهنگی مردم پوئبلو را تا به امروز تضمین کند.
دانش خود را بیازمایید!
چرا میتوان گفت که سیاست «شمولی» (inclusion) اسپانیا، همزمان عامل «استثمار» و «بقای» جمعیتهای بومی بود؟
پاسخ
این یک دوگانگی کلیدی در مدل اسپانیایی است:
- عامل استثمار: سیاست «شمولی» به این معنا بود که بومیان باید در سیستم اقتصادی و اجتماعی استعماری ادغام میشدند. این ادغام از طریق نهادهایی مانند انکومیِندا (کار اجباری) و میسیونها (همسانسازی فرهنگی) صورت گرفت که به استثمار شدید نیروی کار، از دست رفتن استقلال سیاسی و سرکوب فرهنگ و مذهب بومیان منجر شد.
- عامل بقا: برخلاف مدل «حذف» که بومیان را به کلی از سرزمینشان بیرون میراند یا از بین میبرد، مدل «شمولی» اسپانیا، هرچند از روی نیت خیرخواهانه نبود، به بقای فیزیکی جمعیتهای بومی در سرزمینهایشان (البته در جایگاهی فرودست) و اختلاط نژادی گسترده (ایجاد جمعیت مستیزو) منجر شد. در نتیجه، برخلاف بسیاری از مناطق آمریکای شمالی، در مناطق تحت استعمار اسپانیا، میراث ژنتیکی و فرهنگی بومیان (هرچند تغییریافته) به شکل قابل توجهی باقی ماند.
جمعبندی
در این درس، ما با مدل استعماری اسپانیا و تأثیرات پیچیده آن بر بومیان آشنا شدیم.
نکات کلیدی این درس:
- مدل استعماری اسپانیا بر سه انگیزه اصلی «خدا، افتخار و طلا» استوار بود و توسط فاتحان، کشیشان و مهاجران اجرا میشد.
- این مدل از نهادهای کلیدی برای کنترل استفاده میکرد: سیستم کاستا برای کنترل اجتماعی، انکومیِندا برای استثمار اقتصادی، و میسیونها برای همسانسازی فرهنگی.
- سیاست کلی اسپانیا «شمولی» بود و هدفش ادغام بومیان به عنوان نیروی کار در امپراتوری بود، که این امر هم به استثمار شدید و هم به بقای نسبی جمعیتهای بومی (در مقایسه با مدل انگلیسی) منجر شد.
- بومیان قربانیان منفعلی نبودند. شورش پوئبلو یک نمونه قدرتمند از مقاومت بومیان است که اسپانیا را مجبور کرد تا مدل استعماری خود را به طور قابل توجهی تعدیل کند.
پیشنمایش درس آینده
در این درس با سیستم انکومیِندا به عنوان یکی از ابزارهای اصلی استثمار اقتصادی آشنا شدیم. در درس بعدی، ما عمیقتر به این موضوع خواهیم پرداخت و سیستمهای انکومیِندا (encomienda) و رپارتیمینتو (repartimiento) را به عنوان مکانیسمهای کار و استثمار اقتصادی در مستعمرات اسپانیا به تفصیل تحلیل خواهیم کرد. خواهیم دید که این سیستمها چگونه عمل میکردند و چگونه در طول زمان تکامل یافتند.