Recommended resources
The freely available resources this lesson will direct you to.
Ola de novo. Na lección anterior traballaches a ortografía de formas que poden resultar enganosas por influencia do castelán, como inxección, estranxeiro ou conduta. Agora imos completar esas palabras: non abonda con coñecer a grafía; nunha pregunta tipo test tamén tes que decidir se corresponde o/a, se vai en singular ou plural e como deben concordar os adxectivos.
Nesta lección aprenderás a formar o xénero e o número de substantivos e adxectivos frecuentes, con especial atención a formas rendibles no contexto sanitario e administrativo: dose, análise, hepatite, sinal, hospital, paciente, vacinación. A idea central é distinguir o xénero propio do substantivo da concordancia que deben adoptar as palabras que o acompañan.
1. Xénero e número: dúas informacións distintas
Os substantivos e os adxectivos poden variar en:
- xénero: masculino ou feminino;
- número: singular ou plural.
En galego, o xénero non sempre coincide co do castelán nin expresa necesariamente o sexo da persoa ou ser nomeado. É unha propiedade gramatical que hai que coñecer ou detectar polo artigo e pola concordancia.
Por exemplo:
| Substantivo | Xénero | Número | Grupo correcto |
|---|---|---|---|
| o sinal | masculino | singular | o sinal clínico |
| a dose | feminino | singular | a dose indicada |
| os sinais | masculino | plural | os sinais clínicos |
| as doses | feminino | plural | as doses indicadas |
A diferenza entre sinal e dose non está só no artigo: o adxectivo tamén debe adaptarse. Nun test, unha opción pode conter palabras correctas illadamente e ser incorrecta porque non concordan entre si.
A orde práctica de análise é:
- Localiza o substantivo principal.
- Decide o seu xénero e número.
- Comproba o artigo, demostrativo ou cuantificador.
- Fai concordar o adxectivo, participio ou outra palabra variable que dependa del.
2. Como se forma o feminino
A oposición máis habitual consiste en engadir ou substituír por -a:
| Masculino | Feminino |
|---|---|
| enfermeiro | enfermeira |
| médico | médica |
| profesor | profesora |
| alto | alta |
| ingresado | ingresada |
Así, podemos dicir:
- o enfermeiro especializado;
- a enfermeira especializada;
- os enfermeiros especializados;
- as enfermeiras especializadas.
Non obstante, non todo feminino se crea simplemente engadindo unha a. Convén reter algúns patróns frecuentes.
Terminacións que cambian
| Terminación masculina | Feminino | Exemplos |
|---|---|---|
| irmán / irmá, ancián / anciá, capitán / capitá | ||
| león / leoa, patrón / patroa | ||
| bailarín / bailarina | ||
| en xentilicios | burgués / burguesa | |
| formas especiais | forma propia | actor / actriz, heroe / heroína |
En termos de exame, estas formacións especiais son máis rendibles que longas listas de excepcións. Por exemplo, entre heroína e unha forma inventada como heroa, a correcta é heroína.
Hai tamén substantivos que designan persoas pero non cambian de forma; o artigo indica o xénero:
- o paciente / a paciente;
- o/a profesional;
- o/a xornalista;
- o/a cónxuxe.
Con estes substantivos, o adxectivo si debe concordar:
- o paciente ingresado;
- a paciente ingresada;
- os pacientes ingresados;
- as pacientes ingresadas.
Isto permite evitar un erro típico: escribir a paciente ingresado. O substantivo paciente non cambia, pero ingresada debe ser feminino.
2.3.2 Clases de palabras: o substantivo e o adxectivo (aspectos teóricos)
Le este material da Xunta de Galicia para consolidar as formacións do feminino, as excepcións de xénero e as regras de plural. É especialmente útil como consulta para detectar formas que se afastan do castelán.
Na sección 2.11.1. O substantivo, le primeiro a explicación de “Xénero”, desde os exemplos iniciais ata as “Formacións especiais”. Fíxate nas terminacións -án, -ón, -ín e -és, pero non intentes memorizalas todas á vez: prioriza os patróns e os exemplos. A continuación, revisa a lista de femininos e compáraa con a lista de masculinos. Dálle prioridade ás palabras de uso administrativo ou sanitario, como análise, dose, síndrome, sangue, leite, sinal e labor. Despois, na parte titulada “Número”, le a introdución ás regras de plural e os apartados seguintes por terminación. Finalmente, na sección 2.11.2. O adxectivo, le a explicación da concordancia e observa a diferenza entre adxectivos variables e invariábeis.
3. O xénero fixo: as trampas máis útiles para o SERGAS
Non é seguro deducir o xénero só pola terminación. Moitas palabras acabadas en -e, -axe, -ma ou con aspecto semellante ao castelán cómpre aprendelas coa súa forma completa: artigo + substantivo.
Estas son algunhas formas que convén almacenar xa como bloque:
| Femininos | Masculinos |
|---|---|
| a análise | o sangue |
| a dose | o sinal |
| a hepatite | o leite |
| a síndrome | o labor |
| a orde | o cárcere |
| a dor | o costume |
| a cor | o nariz |
| a viaxe | o garaxe |
A interferencia co castelán é visible en varios casos:
- castelán el color; galego a cor;
- castelán la sangre; galego o sangue;
- castelán la señal; galego o sinal;
- castelán el análisis; galego a análise.
Por tanto, son correctas expresións como:
- a análise clínica;
- a dose prescrita;
- a hepatite vírica;
- a síndrome detectada;
- o sinal de alarma;
- o sangue do paciente.
Algúns cambios de xénero non representan masculino e feminino da mesma realidade, senón palabras diferentes:
- a testemuña: a persoa que presencia ou declara algo;
- o testemuño: a declaración, proba ou relato;
- a fin: o remate, como en a fin da consulta;
- o fin: a finalidade, como en o fin do protocolo.
Nunha pregunta breve, o contexto será o que permita escoller entre estas formas.
4. Formar o plural sen castelanizar
As regras de plural son válidas tanto para substantivos como para adxectivos. O procedemento máis eficiente consiste en mirar a última letra da forma singular.
Final en vogal ou ditongo: engádese
| Singular | Plural |
|---|---|
| vacina | vacinas |
| persoa | persoas |
| historia | historias |
| lei | leis |
| grave | graves |
Así:
- unha vacina eficaz;
- varias vacinas eficaces.
Final en ou : engádese
| Singular | Plural |
|---|---|
| muller | mulleres |
| hospital non pertence a este grupo | — |
| valor | valores |
| dor | dores |
| vez | veces |
| luz | luces |
A forma muller é especialmente útil: non forma o plural como mullers, senón mulleres.
Final en : engádese
| Singular | Plural |
|---|---|
| can | cans |
| vacinación | vacinacións |
| inxección | inxeccións |
| prevención | prevencións |
Isto explica unha forma moi frecuente en textos sanitarios: inxeccións, non inyeccións nin inxecciónes.
Final en ou : atención á tonicidade
As palabras agudas terminadas en adoitan engadir :
| Singular | Plural |
|---|---|
| compás | compases |
| deus | deuses |
| país | países |
Pola contra, moitas palabras graves ou esdrúxulas acabadas en ou permanecen invariables:
| Singular | Plural |
|---|---|
| o lapis | os lapis |
| o luns | os luns |
| o clímax | os clímax |
Aquí o artigo ou o contexto indica o número. Non debes engadir un plural inexistente como lunses.
Final en : o grupo máis importante
As palabras acabadas en -l cambian segundo sexan monosílabas, agudas ou graves:
| Tipo | Singular | Plural |
|---|---|---|
| Monosílaba | cal | cales |
| Aguda de máis dunha sílaba | animal | animais |
| Aguda de máis dunha sílaba | hospital | hospitais |
| Aguda de máis dunha sílaba | profesional | profesionais |
| Grave | fácil | fáciles |
| Grave | útil | útiles |
Este contraste aparece con frecuencia no vocabulario laboral:
- o hospital público;
- os hospitais públicos;
- un profesional cualificado;
- varios profesionais cualificados.
Observa que non basta con pluralizar o substantivo: tamén cambian os adxectivos. A opción os hospitais público falla pola concordancia, aínda que hospitais estea ben escrito.
Ao formar un plural, revisa tamén a acentuación. A regra de plural pode cambiar a terminación e, con ela, a necesidade de acento gráfico. Por exemplo, carácter pasa a caracteres, mentres fácil pasa a fáciles.
5. Concordancia: construír o grupo nominal completo
Un adxectivo expresa unha propiedade do substantivo e debe coincidir con el en xénero e número. Hai dous casos básicos.
Adxectivos con catro formas posibles
O adxectivo alto presenta marcas de xénero e número:
| Singular | Plural | |
|---|---|---|
| Masculino | alto | altos |
| Feminino | alta | altas |
O mesmo ocorre con clínico/clínica, especializado/especializada ou ingresado/ingresada.
| Grupo nominal | Por que é correcto |
|---|---|
| o informe clínico | masculino singular |
| a historia clínica | feminino singular |
| os informes clínicos | masculino plural |
| as ისტორიas clínicas | feminino plural |
A última expresión debe escribirse correctamente como as historias clínicas: as tres palabras concordan en feminino plural.
Adxectivos invariábeis en xénero
Outros adxectivos conservan a mesma forma no masculino e no feminino singular:
| Substantivo masculino | Substantivo feminino |
|---|---|
| o informe grande | a sala grande |
| un caso especial | unha situación especial |
| un procedemento fácil | unha tarefa fácil |
No plural, seguen as regras xerais:
- grande / grandes;
- especial / especiais;
- fácil / fáciles.
Non formes, por tanto, variantes como granda ou especiala. O xénero xa queda indicado polo artigo e polo substantivo; o adxectivo non precisa unha marca feminina propia.
6. Método de revisión para unha pregunta tipo test
Cando teñas que escoller entre varias secuencias parecidas, evita mirar só a última palabra. Revisa o grupo completo.
- Identifica o substantivo núcleo. En as doses administradas, o núcleo é doses.
- Determina o xénero léxico. Dose é feminino, aínda que acabe en -e.
- Forma o número. dose pasa a doses.
- Fai concordar o resto. Debe ser as doses administradas, non
os doses administrados. - Comproba a forma no dicionario mental. Lembra especialmente os pares que poden estar influídos polo castelán: a análise, o sangue, a cor, o sinal, os hospitais, os profesionais.
Estas son algunhas secuencias-modelo que convén visualizar enteiras:
- a dose única / as doses únicas;
- o sinal clínico / os sinais clínicos;
- a paciente ingresada / as pacientes ingresadas;
- o hospital público / os hospitais públicos;
- a análise completa / as análises completas;
- o profesional cualificado / as profesionais cualificadas.
Non memorices só palabras soltas. Para responder con rapidez, é máis eficaz gardar pequenas estruturas completas: artigo, substantivo e adxectivo.
Nesta lección distinguiches o xénero gramatical do substantivo e as marcas que expresan número. As ideas fundamentais son estas:
- o xénero de moitos substantivos debe aprenderse coa súa forma completa: a análise, a dose, o sangue, o sinal;
- o feminino pode formarse con , pero tamén con patróns como irmán/irmá, león/leoa ou heroe/heroína;
- o plural depende da terminación: mulleres, vacinacións, hospitais, fáciles, lapis;
- o artigo e o adxectivo deben concordar co substantivo en xénero e número.
Na seguinte lección aplicarás esta atención ás formas pequenas pero decisivas: as contraccións de preposicións con artigos e demostrativos, como as que aparecen en ao hospital, da paciente ou nestas condicións.